Oppatt, til historie/ættegransking (Back to history/genealogy-page)
Oppatt, til kyrkjeboka (Back to parish registry page)

Namn på 1700-talet

Ei undersøking av kyrkjeboka for Volda 1741 - 1760

av Ivar S. Ertesvåg
april 1999

Vi legg merke til at somme namn er meir populære enn andre. Og populariteten svingar. I 1930-åra kunne ein ikkje gje ei lita jente eit så gammaldags namn som Karoline. Slikt var det berre gamle kjerringar som heitte, mellom dei mi oldemor, som var i 60-åra på den tida. Difor fekk mor mi ikkje same namn som bestemora. Men i 1990-åra har mange småjenter dette namnet.

Når vi i dag seier "mykje brukte", snakkar vi om namn som kanskje ein av førti gutar eller jenter har. På 1700-talet var dette ikkje mykje. Då heitte kvar sjuande gut Ole, og kvar sjuande jente heitte Anna.

Kyrkjeboka for Volda og Ørsta, 1741-1760

Når ein først har ei elektronisk utgåve av ei kyrkjebok, er det mykje lettare t.d. å gjere statistiske undersøkingar. Den eldste (nesten) heile kyrkjeboka for Volda prestegjeld (med Ørsta annekssokn) er skriva av, og lagd ut på Internettet med adressa http://www.ntnu.no/~ivarse/kbvolda/ .

Boka er påbyrja av Iver Munthe då han vart sokneprest i oktober 1741, og er ført ut kyrkjeåret 1760, då Morten Meyer var sokneprest. I boka manglar det nokre få sider her og der for dei to siste åra. Ser ein bort frå dei sidene som manglar, er det ført inn 1691 barnedåpar. Av dei er det 856 gutar og 834 jenter. Eitt barn er ikkje nemnt med namn i det heile, og ein gut og fire jenter er ikkje nemnt med førenamn.

Frå listene over døypte, vigde og jordfesta kan vi finne namna, og kor mange som hadde kvart namn.

Namn i Volda og Ørsta på 1700-talet.

Kva fortel namnelista? Det er to hovudinntrykk: For det første fekk borna - med svært få unnatak - namn som vi brukar i dag. Endåtil namn som er vanlege i dag. For det andre var utvalet av namn langt mindre. Iallfall var det fleire som hadde dei vanlegaste namna enn det er i dag.

Voldingane og ørstingane har brukt 66 jentenamn og 84 gutenamn til borna sine i perioden 1741-1760. Men berre 35 gutenamn og 33 jentenamn har 5 eller fleire berarar.
Tek vi føre oss listene over brudevigde og jordfesta, finn vi stort sett dei same namna. Det vert 13 jentenamn og 17 gutenamn i tillegg, dei fleste med berre ein berar, nokre med to eller tre.

Når ein skal telje namn, vert det fort eit spørsmål om kva for namneformer som skal teljast saman og kvar for seg. Namneformer som Ane, Anne, Anna vert nytta om kvarandre, om same person. Det same gjeld Elisabet, Lisbet, Lisebet, og Marta, Marte, og så vidare. Det er meir uklart kor nøye dei skilde mellom Eli og Elen, Synne og Synneve, og om Solvei, Solvi, Sølvei, Sylvei, Sylvi vart oppfatta som eitt eller fleire namn.

Kva heitte dei?

Det er kort sagt: Gutane heitte Ole (121), Jon (82) og Knut (68). Ei tredel av gutane hadde eitt av desse tre namna. Over ein tredel av jentene heitte Anna/Ane (130), Berte/Birte (88) eller Marte (75).

Tek vi også med Per (55), Anders (53), Rasmus (48), Lars (46) Jakob (30) og Hans (25), har vi sagt namnet til 60 prosent av gutane. Dei seks neste på jente-lista er Ingeborg (46), Johanne (36), Ragnhilda (35), Karen (33) Syneve (31) og Elisabet/Lisbet (28). Då har vi fått med namnet til 60 prosent av jentene.

Gutenamn

Alle desse namna er i bruk i dag, og ingen av dei er særleg sjeldsynte. Vidare på gute-lista finn vi Ivar 22, Paul/Pål 22, Elling 18, Elias 13, Erik 13, Arne 12, Johannes 12, Nils 12, Amund/Åmund 12, Torbjørn 11.

Først på 20. plass finn vi eit namn som er lite brukt i vår tid: Kolbein (9).
Lista vidare tel også stort sett kjende namn. Unnatak er namn som Jetmund (7) og Samund (5).
Jetmund skal vere ei norsk form av Edmund. Samund er eit gammalt norsk namn. Begge var meir brukte før enn no, men det finst også smågutar som har desse namna i vår tid. Eit namn som var vanlegare i Volda enn i andre bygder, var Maurits/Morits (5). Det kjem nok frå Bjørkedalen der dotter til Nordfjord-futen Morits Jensen vart gift i 1641.

To namn har gått heilt ut, og som vert neppe tekne i bruk att. Det er Gamal (eller Gamle) og Tykje. Ingen er døpt Tykje i dette tidsromet, men far til tre dåpsborn hadde dette namnet (Tykje Nes). I vår tid har namnet vorte bannord (særleg i Nord-Noreg). Namnet er dansk, og den mest kjende namneberaren var astronomen Tycho Brahe. Fire gutar fekk namnet Gamle. Dette er også eit gammalt norsk namn; m.a. eldste son til Eirik Blodøks heitte Gamle.

Elles finn vi heilt ``vanlege'' namn som Morten, Siur, Torgeir, Kristian og Jørgen på lista. Dei mest eksotiske namna finn vi nedst på lista, med berre ein eller to berarar. Døme er Gabriel, Gamaliel, Manasses og Sakarias, som alle er henta frå Bibelen. Andre ``uvanlege'' namn er Finnvid, Vernik, Klemet og Styrkår. Men igjen så finn vi flest av slike namn som er i bruk i dag, t.d. Finn, Harald, Simen, Svein og Tore.

Jentenamn

Jentenamna, etter dei ni mest populære, var Pernille 23, Elen 22, Kirsten/Kirsti 19, Eli 18, Dorte/Dortea 18, Mette 18, Hilde 14, Malene 12, Brite, Inger, Gjertrud, Margrete, Maren (alle med 11). Her skulle vi kanskje rekne saman Elen og Eli. Då ville det kome på 5. plass i lista.
På jentelista finn vi knapt nok eit ``eksotisk'' namn før heilt nedst. Barb(a)ra, Helvig og Larissa er lite brukte, men vi kjenner dei frå utlandet. Meir ukjende er nok Kanutte, Alet, Femia og Borni. Berre to namn får vi neppe sjå att i bruk: Steinanna og Sirene. Men begge har vore noko brukte på 17- og 1800-talet i Volda.

På 1800-talet var det mange jenter som fekk namn laga av mannsnamn. Eitt av dei, Andrine (av Anders), har har vorte populært i våre dagar. Slike er det få av midt på 1700-talet. Johanna (36) er eit slikt namn, men det har svært lang tradisjon, og det er også nytta i utlandet. Det kan godt ha kome til landet som jentenamn.
Olave (7) og Olina (4) kjem begge av Olav - det aller mest vanlege mannsnamnet gjennom mange hundre år. Kanutte (3) kjem av Knut, som også har vore eit svært vanleg mannsnamn. Utanom desse er det berre 10 jenter med slike namn: Erika (2), Massi (av Mads, uttala Mass), Jonette (av Jon), Larissa (truleg til Lars), Hendrikka (2), Andreana, Vernika og Erasmina. Det siste er vel helst presten sin skrivemåte av Rasmina - av Rasmus, som igjen kjem av Erasmus. Denne jenta, som døydde etter nokre dagar, fekk mange namnesystre nokre tiår seinare.

Få dobbeltnamn

Når så mange fekk same namnet, skulle ein tru at dei fekk eit namn attåt for å skilje dei frå kvarandre. Men, nei. Berre 39 jenter har fått dobbeltnamn. 12 av desse heiter Anne til første namn. Lista over dobbelnamn viser få ``tendensar''. Elisabet/Lisbet (5) og Kristina (6) er dei vanlegaste andrenamna. Lista elles tel 15 namn, av dei er det to som ikkje stend på lista over førstenamn: Annika og og Birgitte - men det er vel tilfeldig.

Uvanlege namn - for oss

Somme foreldre vil gjerne ha eit namn til barnet sitt som både er uvanleg, og som har ein lokal tradisjon. Dei kan kanskje finne noko her, sjølv om dei fleste namna er vanlege i dag.

Gutenamna Jetmund og Samund er alt nemnde. Andre namn på lista er Aslak, Finnvid, Gudleik eller Gulleik, Styrkår og Vernik. Jenter med namn som Alet, Borni, Borghild og Sæborg ville ikkje få plagsomt mange namnesystre.

Sylvei, som dottera mi heiter etter ei langmor, har berre 20 namnesystre i heile landet. Broren Bodvar har 3 gongar fleire namnebrør. Til samanlikning er vi over over 12000 som heiter Ivar.

Norske og utanlandske namn

Opphavet til namna kan vere noko uvisst. Ein kan alltids diskutere kva namn som er norske og kva som ikkje er det. Namn som Lars og Nils er utanlandske i opphav, men har fått norsk form. Likeins kjennest Jon og Anders som norske, sjølv om dei har opphav i Bibelen.
Held vi oss til opphavet, har omlag 40% av gutane nordiske namn, 40% har bibelske namn og 20% har namn frå resten av Europa. Men ser vi på forma, har 85 % av gutane nordiske namn.

For jentene er det noko annleis. Nordiske namn tel 27%, Bibelske namn tel 37%, namn med europeisk opphav (utanom Norden) 36% og nordiske berre 27%.
I dette reknestykket slår populære einskildnamn sterkt ut: Det mest populære jentenamnet Anna (16%) er eit bibelsk namn, medan gutenamnet Ole (14%) er eit nordisk namn.

Dersom vi tel namn, og ikkje berarar, finn vi 28 nordiske gutenamn, 24 bibelnamn og 9 med opphav i Europa utanfor Norden. For jentene er tala 28, 10 og 12. For nokre få namn er klassifiseringa uviss. Av dei innførte namna har mange fått norsk eller nordisk form.

Oppkalling?

Av og til vert det snakka og skrive om oppkallingsreglar i eldre tid. Det har vore sett opp faste reglar for dette. Første guten etter farfar, den andre etter morfar, første jenta etter farmor, og så bortetter. Desse reglane for oppkalling ser ut til å vere like mykje rotfeste i notids granskarar, som i historisk røyndom. Det er ikkje vanskeleg å finne "brot" på dei.
Eit anna spørsmål er kven vesle Anna var oppattkalla etter. Kanskje hadde ho både mor, bestemor, to tanter og gudmor som heitte Anna?


Skrive april 1999, sist endra 7. april 1999
Ivar S. Ertesvåg HEIMESIDE